Sonderaktion Krakau

Aresztowanie profesorów w Krakowie

Sonderaktion Krakau był kryptonimem niemieckiej operacji przeciwko profesorom i naukowcom Uniwersytetu Jagiellońskiego i innych uniwersytetów w okupowanym przez Niemców Krakowie, w Polsce, na początku II wojny światowej. Operacja została przeprowadzona w ramach znacznie szerszego planu działania, Intelligenzaktion, mającego na celu wykorzenienie polskiej elity intelektualnej, szczególnie w tych ośrodkach (takich jak Kraków), które zostały ogłoszone przez Niemców aby stać się kulturowo niemieckimi.

Konferencje Gestapo-NKWD

Konferencje Gestapo-NKWD

Konferencje Gestapo-NKWD były serią tajnych spotkań policyjnych zorganizowanych pod koniec 1939 roku i na początku 1940 roku przez niemieckich i sowieckich urzędników po wspólnej inwazji na Polskę. Celem tych spotkań było umożliwienie niemieckim i radzieckim siłom bezpieczeństwa, w tym odpowiednio Gestapo i NKWD, dzielenia się informacjami na temat ich równoległych operacji przeciw polskiemu oporowi w okupowanej Polsce. Pomimo różnic w innych sprawach, zarówno Heinrich Himmler, jak i Ławrientij Beria mieli wspólne cele w odniesieniu do losów Polski. Znane konferencje poświęcone były koordynacji planów wspólnego niszczenia polskiej narodowości oraz omawianiu sposobów radzenia sobie z polskim oporem w czasie II wojny światowej.

Sytuacja polityczna Polski na wiosnę 1940 roku

Na początku roku 1940 i wiosną 1940 sytuacja polityczna i militarna w Europie wyglądała następująco. Po zwyciężeniu Polski, przy współuczestnictwie Związku Sowieckiego, Rzesza Niemiecka swoją okupacją zajęła tereny mniej więcej po rzekę Bug, a wschodnie ziemie zostały przekazane we władanie Stalinowi. 8 października 1939 roku, dekretem Hitlera, zostały włączone do Rzeszy zachodnie województwa: Poznańskie, Pomorskie, Łódzkie, Śląskie oraz Kujawy, Ziemia Płocka i Suwalszczyzna. 26 października na pozostałym terenie, obejmującym Warszawę, Kraków, Lublin, Radom, Kielce i Częstochowę, Hans Frank proklamował utworzenie Generalnej Guberni. Wcześniej jeszcze, bo już 15 marca tego samego roku, armie niemieckie wkroczyły na teren Czech, gdzie utworzono protektorat Czech i Moraw, przy równoczesnym powołaniu do życia niepodległej Słowacji, pod całkowitą niemiecką kontrolą.

Akcja AB

Hans Frank

Nadzwyczajna akcja pacyfikacyjna

Było to niemieckie przedsięwzięcie w celu wyeliminowania zdolności Polski do dokonywania jakiegokolwiek oporu i sprzeciwu wobec ustanowienia niemieckiego "nowego porządku" w Europie Wschodniej. Czas operacji to wrzesień 1939 roku - czerwiec 1940 roku.

Akcja "AB", czyli “Ausserordentliche Befriedungsaktion” (nadzwyczajna akcja pacyfikacyjna) była próbą zlokalizowania, złapania i zabicia polskich intelektualistów oraz faktycznych i potencjalnych przywódców, którzy mogliby w przeciwnym razie zorganizować opór wobec niemieckiej okupacji. Uważa się, że około 30 000 Polaków zostało aresztowanych, około 7 000 przywódców politycznych i religijnych, profesorów i nauczycieli zostało zabitych, a pozostałe 23 000 osób wysłano do obozów koncentracyjnych.

Obóz koncentracyjny Majdanek

Obóz koncentracyjny Majdanek

Obóz koncentracyjny w Lublinie, zwany potocznie Majdankiem (od nazwy dzielnicy Lublina), jest drugim co do wielkości, po Oświęcimiu, tego typu obozem nazistowskim w Europie. O jego powstaniu postanowił Heinrich Himmler - szef SS i Policji III Rzeszy, w trakcie pobytu w Lublinie w połowie 1941 roku, publikując w tej sprawie stosowne zarządzenie, w którym czytamy między innymi: "Pełnomocnik Reichsführera SS zorganizuje obóz koncentracyjny dla 25-50 tys. więźniów, w celu zatrudnienia ich w warsztatach budowlanych SS i policji".

Rogoźnica - obóz Gross-Rosen

Rogoźnica - obóz Gross-Rosen

W 1940 roku władze SS zorganizowały tu obóz koncentracyjny, Konzentrationslager Gross-Rosen, obliczony początkowo na 1000 więźniów, następnie rozbudowany tak, że w 1944 roku, mieścił już ok. 35.000 więźniów różnej narodowości. Obóz powstał jako filia KL Sachsenhausen, której więźniowie przeznaczeni byli do pracy w miejscowym kamieniołomie granitu. Pierwszy transport przybył tam 2 sierpnia 1940 roku. W dniach 5-10 II 1945 roku, wobec zbliżającego się frontu hitlerowcy przeprowadzili ewakuację więźniów. W obozie pozostali tylko nieliczni chorzy, których hitlerowcy nie zdążyli wymordować. Dzieje Gross-Rosen znacznie trudniej odtworzyć niż dzieje Oświęcimia, ponieważ nie działała tu organizacja podziemna, która zgromadziłaby dokumenty.

Obóz pracy i zagłady Treblinka

Obóz pracy i zagłady Treblinka

Obóz pracy w Treblince, później nazwany Treblinka I został utworzony w czerwcu 1941 roku. Otoczony był ogrodzeniem z drutu kolczastego. W obozie osadzano głównie Polaków i Żydów. Pobyt w obozie kończył się przeważnie śmiercią. Przeciętna liczba więźniów wynosiła jednorazowo około 2000 osób. Bez przerwy następowała ich wymiana. Więźniowie pracowali w kopalni żwiru i na stacji w Małkini przy ładowaniu wagonów. Część zatrudniano w warsztatach obozowych, a kobiety w prowadzonym przy obozie gospodarstwie rolnym.

Zamach na Heydricha

Zamach na Heydricha

Zamachu dokonali spadochroniarze czechosłowackich sił zbrojnych w Wielkiej Brytanii (z grupy „Anthropoid"), zrzuceni na teren Czech pod koniec grudnia 1941 roku i w końcu marca 1942 roku. 27 maja 1942 roku na przedmieściu Pragi, zwanym Kobylisy, znalazło się zterech ludzi: Józef Valćik i Jaroslav Smarž, którzy prowadzili obserwację i sygnalizować mieli zbliżanie się wozu Heydricha, oraz Jan Kubiš i Józef Gabčik bezpośredni wykonawcy zamachu.

Wywózka więźniów obozu NKWD z Rembertowa na Ural

Wywózka więźniów obozu NKWD z Rembertowa na Ural

Wkrótce po zajęciu Rembertowa przez Armię Czerwoną na terenach byłej Fabryki Amunicji „Pocisk" stworzono obóz NKWD nr 10, stanowiący enklawę, do której dostępu nie mieli nawet członkowie UB. Obóz był przeznaczony jako miejsce odizolowania masowo aresztowanych członków organizacji głównie: AK, NSZ i innych niepodległościowych związków działających w konspiracji przez całą okupację niemiecką.

Kat z Sobiboru

Gustav Wagner

Kat z Sobiboru

Dla tych trzydziestu czterech ludzi rozproszonych po całym świecie dzień 30 maja 1973 roku był dramatyczny i pełen emocji. Na ostatnim piętrze budynku brazylijskiej policji federalnej w Sao Paulo, z dwóch przeciwnych, stron jednej z sal funkcjonariusze prowadzili dwóch mężczyzn. Obaj widzieli się po raz ostatni przed 35 laty na terenie okupowanej Polski.

Jakie wtedy różniły się ich role. Jeden, zgodnie z panującą w hitlerowskich Niemczech doktryną, należał do grupy „podludzi", drugi natomiast był panem jego życia i śmierci. Dopiero w 1978 roku, w dalekiej Brazylii, doszło do zainscenizowanej konfrontacji. Starszy, Gustav Wagner, z pochodzenia Austriak, był wysokim postawnym mężczyzną. Drugi, nieco młodszy, drobny i łysiejący, to urodzony w Polsce Stanisław Szmajzner, mieszkający w Stanach Zjednoczonych.